[ كه ] اوضاع و مقتضيات زمان عوض شد ، زمان و شرايط نو قانون نو مىخواهد و چون زمان بعد از اسلام نيز در تغيير بوده و خواهد بود پس به مقتضاى قانون تكامل بايد عوض بشود و جاى آن را شريعتى ديگر بگيرد نه اينكه اين در بسته شود و دستگاه خلقت مانند مادرى كه به سن يأس مىرسد از توليد و زايمان بيفتد ، زيرا قطعاً علت نسخ شرايع گذشته تجديد نظر و اصلاح اشتباه از طرف قانونگذار نبوده بلكه تغييرات مقتضيات زمان بوده و آن تغييرات بعد از اسلام هم بوده و خواهد بود . جواب اين است كه براى درك فلسفهء ختم نبوت دو نكته را بايد در نظر بگيريم : . الف . علت احتياج به دين چيست ؟ انسان در چه جهتى به دين احتياج دارد ؟ پيغمبران مبعوث شده‌اند كه چه جاى خالى را پر كنند و چه وظيفه اى براى بشر معين كنند ؟ . اين احتياج در دو ناحيه است . يكى در ناحيهء مربوط كردن مردم با غيب و آشنا كردن مردم به مبدأ و معاد و وادار كردن آنها به عبوديت و اخلاص : . * ( يا ايها النبى انا ارسلناك شاهداً و مبشراً و نذيراً . و داعياً الى الله باذنه و سراجاً منيراً . ) * . در اين مرحله است كه معارف الهى مىآورند و اخلاق و تربيتى متناسب با اين معارف به مردم مىدهند ، همچنين است شناساندن انسان به خودش كه با معاد مربوط مىشود . دوم ايجاد حسن روابط اجتماعى و عدالت و انصاف در ميان مردم از راه تغيير دادن هدفهاى زندگى و مبارزه و قيام در برابر هواهاى نفسانى و كنترل طبيعت استخدامگر و منفعت جو ( 1 ) و

--> ( 1 ) رجوع شود به جلد دوم الميزان ، ذيل آيهء 213 بقره : * ( كان الناس امة واحدة . .